Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń normatıvtik qaýlysy №2

2015 jylǵy 24 aqpan №2 Astana qalasy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 41-babynyń 3-1-tarmaǵyn resmı túsindirý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııalyq Keńesi, Tóraǵa I.I.Rogov, Keńes músheleri I.J.Baqtybaev, N.V.Belorýkov, A.N.Jaıylǵanova, V.A.Malınovskıı, A.M.Nurmaǵambetov, Ú.M.Stamqulov qatysqan quramda, mynalardyń: ótinish sýbektiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty G.V.Kımniń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty R.Q.Sárpekovtiń, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Ádi­let mı­nıstriniń orynbasary Z.H.Baımol­dınanyń, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń qylmystyq ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqasynyń tóraǵasy A.A.Qasymovtyń, Qazaqstan Respýblıkasy Bas proký­ratýrasynyń ókili – Qazaqstan Respýb­lıkasy Bas Prokýrorynyń orynbasary A.N.Kravchenkonyń, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń ókili – Qazaq­stan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń múshesi M.A.Sársembaevtyń, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ókili – Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń basshysy V.A.Kalıýjnyıdyń, «Zańgerler ádil saılaý úshin» Res­pýb­lıkalyq qoǵamdyq birlestiktiń prezıdenti О́.Q.Qopabaevtyń qatysýymen, óziniń ashyq otyrysynda Qazaqstan Respýb­lıka­sy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Q.K.To­qaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasynyń 41-babynyń 3-1-tar­maǵyn resmı túsindirý týraly ótinishin qarady. Baıandamashy – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­lyq Keńesiniń múshesi N.V.Be­lorýkovtyń habarlaýyn, otyrysqa qaty­sýshylardyń sóılegen sózderin tyń­dap, sarapshylar: zań ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıteti zań fakýltetiniń halyq­aralyq quqyq kafedra­synyń professory E.M.Abaıdildınovtiń; zań ǵylym­darynyń doktory, D.A.Qonaev atyn­daǵy Kólik jáne quqyq gýmanıtarlyq ýnıversı­teti­niń kons­tıtýsııalyq jáne halyq­aralyq quqyq kafedrasynyń professory Q.K.Aıt­qojınniń; zań ǵylymdarynyń dok­tory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıteti zań fakýltetiniń memleket jáne quqyq teorııasy men tarıhy, konstı­týsııalyq quqyq kafedrasynyń professory J.D.Busyrmanovtyń; Qazaq-gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń Quqyqtyq saıasat jáne konstıtýsııalyq zańnama ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń dırektory, zań ǵylymda­rynyń doktory, professor S.F.Ýdarsevtiń qorytyndylaryn taldap, konstıtýsııalyq is júrgizýdiń ózge de materıaldarymen tanysyp, birqatar shet elderdiń zańnamasy men praktıkasyn zerdelep shyǵyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi anyqtady: Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­lyq Keńesine 2015 jylǵy 19 aqpanda Qazaq­s­tan Respýblıkasy Parla­menti Senaty Tór­aǵasynyń Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 41-babynyń 3-1-tar­ma­ǵyn resmı túsindirý týraly ótinishi kelip tústi. Bul konstıtýsııalyq normaǵa túsindirme bergen kezde ótinish sýbekti mynadaı suraqtarǵa jaýap berýdi suraıdy: «1. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 41-babynyń 3-1-tarmaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Prezıdenttiń ke­zekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly sózsiz quqyǵyn qarastyra ma? 2. Elbasynyń Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldaýyna Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy qandaı da bir sharttar men shekteýler qarastyra ma?». Negizgi Zańnyń normalaryn ótinish nysanasyna qatysty taldap shyǵyp, Kons­tıtýsııalyq Keńes mynany negizge aldy. 1. Qazaqstan Respýblıkasynda memle­kettik bıliktiń bir­den-bir bastaýy – halyq, ol bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi. Halyq pen memleket atynan bılik júrgizýge Respýblıka Prezıdentiniń, sondaı-aq óziniń konstıtýsııalyq ókilettigi sheginde Parlamenttiń quqyǵy bar (Konstıtýsııanyń 3-babynyń 1-3-tarmaqtary). Bul konstıtýsııalyq erejeler demo­kratııanyń tikeleı jáne ókildi nysan­da­rynyń qatynastaryn, Qazaqstan Respýb­lı­kasy azamatynyń memleket isin basqarýǵa tikeleı jáne óz ókilderi arqyly qatysý quqyǵyn qosa otyryp, onyń mártebesin, sondaı-aq Respýblıkanyń joǵary mem­le­ket­tik organdarynyń maqsatyn, qurylý tár­tibin, fýnksııalaryn, quzyreti men jaýap­kershiligin, olardyń tejemelik ári tepe-teńdik mehanızmindegi ózara qarym-qatyna­syn keıinnen Negizgi Zańda bekitý jáne ret­teý úshin halyq bıliginiń tutas júıe­siniń saıası-quqyqtyq bastaýlaryn jasaıdy. Respýblıka Prezıdenti jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde Respýblıkanyń kámeletke tolǵan azamattary jasyryn daýys berý arqyly saılaıtyn birden-bir dara tulǵa, Qazaqstan halqynyń eń joǵary ókili. Sol arqyly Respýblıka Prezıdentin saılaý – oǵan memlekettegi joǵarǵy bılikti berýdiń nysany bolyp tabylady. Saılaý qorytyndylary boıynsha Memleket basshysy Qazaqstandy basqarýǵa, el ishinde jáne halyqaralyq qatynastarda halyqtyń atynan ókildik etýge jáne onyń múddesin bildirýge mandat alady. Memlekettiń basshysy, onyń eń jo­ǵary laýazymdy tulǵasy bola otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti mem­l­ekettiń ishki jáne syrtqy saıasaty­nyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaı­dy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa­sy jalpy halyq saılaǵan Prezıdent­tiń halyq pen memlekettik bılik birli­giniń, Konstıtýsııanyń myzǵymas­tyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostan­dyqtarynyń nyshany ári kepili retindegi mártebesin bekitedi, oǵan memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin jáne ókimet organdarynyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etý mindetin júkteıdi (40-bap). Respýblıka Prezıdentiniń sheshimderi men is-áreketi, onyń ishinde Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý men ótkizý, Konstıtýsııanyń Kirispesinde jáne «Jalpy erejeler» dep atalatyn I bóliminde, sondaı-aq ózge de erejeleri men normalarynda tujyrymdalǵan maqsattar men qundylyqtarǵa qol jetkizýge jáne olardy qamtamasyz etýge baǵyttalýy tıis. Bulardyń qatarynda Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri – qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý (1-baptyń 2-tarmaǵy). 2. Negizgi Zańnyń 41-babynyń nor­ma­larymen Prezıdenttiń saılaýyn uıym­dastyrý men ótkizýdiń quqyqtyq bastaý­lary júıeli túrde reglamenttelgen. О́ziniń jıyntyǵynda jáne basqa konstıtýsııalyq normalarmen ózara árekettese kele, olar, tutas alǵanda Respýblıka Prezıdentiniń saılaýynda ha­lyq bıligi júıesiniń qyzmet isteýin qam­ta­ma­syz ete otyryp, Memleket basshysyn saı­laýdyń qaǵıdattaryn aıqyndaıdy, saı­laý pro­sesi sýbektileriniń qyzmetin retteıdi. Respýblıka Konstıtýsııasynyń 41-ba­by­nyń 3-1-tarmaǵymen Prezıdenttiń kezek­ten tys saılaýy Respýblıka Prezı­den­tiniń sheshimimen taǵaıyndalady jáne konstı­týsııalyq zańda belgilengen tártip pen mer­zim­de ótkiziledi dep kózdelgen. Memleket bas­shysynyń kezekten tys saılaýy Negizgi Zańnyń 41-babynyń 3-tarmaǵymen belgi­len­gen merzimnen tys ótkiziledi jáne ol Res­pýb­­lıka Prezıdentiniń sheshimine tike­leı baı­­lanysty. Ony taǵaıyndaý úshin Kons­tı­tý­sııada belgilengen quqyqtyq shekteýler joq. Osylaısha, Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý Negizgi Zań­nyń 41-babynyń 3-1-tarmaǵyna sáıkes Res­pýblıka Prezıdentiniń aıryqsha quzyretine jatady. Bul konstıtýsııalyq quqyqtylyqqa qandaı da bolsyn sharttar men shekteýler qoıylmaǵan jáne ony Memleket basshysy jeke-dara júzege asyrady. 3. Konstıtýsııanyń 41-babynyń 3-tar­maǵyna jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» 1995 jylǵy 28 qyrkúıektegi № 2464 Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııalyq zańynyń 51-babyna saı (budan ári – Saılaý týraly konstıtýsııalyq zań), Respýblıka Prezıdentiniń kezekti saılaýy merzimi jaǵynan Parlamenttiń jańa quramyn saılaýmen tuspa-tus kelmeýge tıis. Bul Prezıdent jáne Parlament saılaýynyń ýaqyty jaǵynan ara-jigin ajyratýǵa jáne sol arqyly, memlekettik bıliktegi tepe-teńsizdiktiń aldyn alýǵa jáne tolyqqandy saılaý naýqanyn ótkizýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sondyqtan, Prezıdenttiń jáne Parla­menttiń kezekti saılaýyn ótkizý merzim­deriniń tuspa-tus kelýi Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý úshin kons­­tıtýsııalyq negizderdiń biri bolýy múmkin. Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý úshin quqyqtyq negiz jasaıtyn Konstıtýsııanyń 41-babynyń 3-1-tarmaǵy, Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn ótkizýdiń tártibi men merzimi týraly máseleni sheshýdi konstıtýsııalyq zań deńgeıine bere otyryp, bul saılaýdyń merzimi jaǵynan Parlamenttiń jańa quramyn saılaýmen tuspa-tus kelýine jol berilmeıtindigi týraly qaǵıdany qamtymaıdy. Saılaý týraly konstıtýsııalyq zań, óz kezeginde, «Prezıdenttiń kezekten tys saılaýy osy Konstıtýsııalyq zańda Pre­zıdenttiń kezekti saılaýy úshin belgi­len­gen qaǵıdalarǵa sáıkes ótkiziledi», dep aıqyn­daıdy (66-1-bap). Iаǵnı, Saılaý týraly konstıtýsııalyq zań Respýblıka Prezı­dentiniń kezekten tys saılaýyn ótkizýdiń tártibine aıtarlyqtaı erekshelik engizbeıdi jáne bul saılaýǵa, Prezıdenttiń kezekti saılaýy sııaqty, saılaý prosesin retteıtin jalpy qaǵıdalar qoldanylýǵa tıis. Qazirgi ýaqytta zańdyq kúshi saqtalyp otyrǵan, «Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 41-babynyń 1 jáne 3-tarmaqtaryn jáne 94-babynyń 1-tarmaǵyn resmı túsindirý týraly» 2005 jylǵy 19 tamyzdaǵy № 5 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń normatıvtik qaýlysynan, Negizgi Zańnyń 41-babynyń 1 jáne 3-tarmaqtary jalpy sıpatqa ıe ekeni jáne Memleket basshysynyń barlyq saılaýyna qatysty ekeni kelip shyǵady. Osylaısha, Konstıtýsııada belgilengen qaǵıdalar, Respýblıka Prezıdentiniń saılaýy kezekti bola ma, kezekten tys bola ma, oǵan táýelsiz, barlyq saılaý úshin biryńǵaı. Respýblıka Prezıdentiniń kezekti jáne kezekten tys saılaýynyń quqyqtyq tabıǵaty, ótkizilý tártibi jáne quqyqtyq saldary tutastaı alǵanda birdeı jáne saılaýdy taǵaıyndaý sýbektileri men ótkizý merzimderi boıynsha ǵana erekshelenedi. Osy konstıtýsııalyq normalardy júıeli túrde taldaýdy, Konstıtýsııalyq Keńestiń atalǵan normatıvtik qaýlysynda olardy resmı túsindirýdi jáne Saılaý týraly konstıtýsııalyq zańnyń 66-1-babynyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq maǵynasyn negizge alyp, olardyń Konstıtýsııanyń jalpy erejelerimen jáne prınsıpterimen qısyndy túrdegi baılanysy men qabattastyǵyn nazarǵa ala otyryp, Konstıtýsııalyq Keńes Respýblıka Prezıdentiniń kezekti saılaýynyń merzimi jaǵynan Parlamenttiń jańa quramyn saılaýmen tuspa-tus kelýine jol bermeıtin Konstıtýsııanyń 41-baby 3-tarmaǵynyń erejesi Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyna da qoldanylady jáne bul jaǵdaı saılaýdy taǵaıyndaǵanda eskerilýge tıis dep paıymdaıdy. Baıandalǵannyń negizinde, Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasynyń 72-baby 1-tarmaǵynyń 4) tarmaq­shasyn, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııalyq zańynyń 17-baby 3-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyn, 31-33, 37-baptaryn jáne 41-baby 1-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn basshylyqqa alyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi qaýly etedi: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııasynyń 41-baby 3-1-tarmaǵynyń normasyn, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn jeke-dara taǵaıyndaýǵa aıryqsha quqyǵy bar dep túsingen jón. 2. Elbasynyń Prezıdenttiń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldaýyna Respýblıka Konstıtýsııasy qandaı da bir sharttar men shekteýler qarastyrmaıdy. Mundaı saılaý taǵaıyndaý týraly sheshim qabyl­daǵanda Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 41-babynyń 3-tar­­maǵynda qarastyrylǵan, Respýblıka Prezıdentiniń saılaýy merzimi jaǵynan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń jańa quramyn saılaýmen tuspa-tus kelmeýge tıis degen qaǵıda eskerilýi kerek. 3. Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııasynyń 74-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes normatıvtik qaýly ony qabyldaǵan kúnnen bastap kúshine enedi, shaǵymdanýǵa jatpaıdy, Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 73-babynyń 4-tarmaǵynda kózdelgen retti eskere otyryp, túpkilikti bolyp tabylady. 4. Osy normatıvtik qaýly respýblıkalyq resmı basylymdarda qazaq jáne orys tilderinde jarııalansyn. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy I.ROGOV.